Chemia
Podstawowy — szkoła podstawowa
Wodorotlenki i zasady
Pomoce naukowe
Wodorotlenek jest określonym związkiem, a szkolne słowo zasada odnosi się do jego wodnego roztworu i działania jonów OH⁻. Nie każdy wodorotlenek dobrze się rozpuszcza. Rozpoznasz grupę OH, dobierzesz wzór i wyjaśnisz, skąd bierze się przewodnictwo roztworu.
Najważniejsze w skrócie
- Liczba grup OH równoważy ładunek metalu.
- Otrzymywanie wymaga dobranych reagentów.
- Dysocjacja uwalnia ruchliwe jony w roztworze.
Co warto wiedzieć na początek
Przydatne pojęcia i umiejętności
- Znam jony i ładunki.
- Odczytuję indeks poza nawiasem.
Po tej lekcji
- Zapisuję wzory i nazwy wodorotlenków.
- Rozróżniam roztwór zasadowy i trudno rozpuszczalny osad.
- Bilansuję otrzymywanie i dysocjację.
Kation metalu i grupa OH
Wodorotlenki metali składają się z kationów metalu oraz anionów wodorotlenkowych OH⁻. Na⁺ wymaga jednej grupy OH, Ca²⁺ dwóch, Al³⁺ trzech. Gdy grupa występuje wielokrotnie, obejmujemy ją nawiasem. Nazwa ma postać wodorotlenek metalu; gdy trzeba, dopisujemy liczbę rzymską, np. wodorotlenek żelaza(III).
| Kation | Wzór | Nazwa |
|---|---|---|
| Na⁺ | NaOH | Wodorotlenek sodu |
| Ca²⁺ | Ca(OH)₂ | Wodorotlenek wapnia |
| Cu²⁺ | Cu(OH)₂ | Wodorotlenek miedzi(II) |
Otrzymywanie zależy od związku
Odpowiednie aktywne metale reagują z wodą, wydzielając wodór, ale nie jest to reakcja każdego metalu. Wybrane tlenki, np. CaO, tworzą z wodą wodorotlenek. Trudno rozpuszczalny Cu(OH)₂ otrzymujemy z roztworu soli miedzi(II) i zasady jako osad. Analizujemy równania, a doświadczenia wykonuje wyłącznie nauczyciel lub uczeń według jego instrukcji.
Wodorotlenek, zasada i jony
NaOH i KOH dobrze rozpuszczają się w wodzie i tworzą roztwory zasadowe. Cu(OH)₂ jest trudno rozpuszczalny, więc nie opisujemy go jako klarownej zasady miedziowej. W szkolnej definicji zasady to wodne roztwory odpowiednich wodorotlenków; szerzej zasadowość wiąże się ze zwiększeniem udziału OH⁻, co może powodować także amoniak, niebędący wodorotlenkiem metalu.
Zapis dotyczy części rozpuszczonej w wodzie; nie określa sam, ile ciała stałego się rozpuściło.
Ruchliwe jony pozwalają przewodzić prąd. Zasady mogą być silnie żrące, nawet gdy nie mają intensywnej barwy ani zapachu. Nie badamy ich smakiem, dotykiem ani domowym mieszaniem z kwasem.
Omówione przykłady krok po kroku
1. Ustal wzór i nazwę wodorotlenku z Ca²⁺.
Pytanie lub sytuacja: Ustal wzór i nazwę wodorotlenku z Ca²⁺.
Jak podejść do zadania: Równoważę dodatni ładunek grupami OH⁻.
- Ca wnosi +2.
- Dwie grupy OH⁻ dają −2.
- Zapisuję nawias i indeks 2.
Odpowiedź: Ca(OH)₂ — wodorotlenek wapnia.
Sprawdzenie i interpretacja: (+2) + 2·(−1) = 0.
2. Podaj pełną nazwę związku Fe(OH)₃, uwzględniając żelazo.
Pytanie lub sytuacja: Podaj pełną nazwę związku Fe(OH)₃, uwzględniając żelazo.
Jak podejść do zadania: Wnioskuję o ładunku metalu.
- Trzy OH⁻ dają łączny ładunek −3.
- Żelazo musi występować jako Fe³⁺.
- Dopisuję (III) do nazwy.
Odpowiedź: Wodorotlenek żelaza(III).
Sprawdzenie i interpretacja: Indeks 3 dotyczy całej grupy OH.
3. Uzgodnij otrzymywanie wodorotlenku wapnia z CaO i wody.
Pytanie lub sytuacja: Uzgodnij otrzymywanie wodorotlenku wapnia z CaO i wody.
Jak podejść do zadania: Sprawdzam liczbę atomów gotowych wzorów.
- Produktem jest Ca(OH)₂.
- Po lewej CaO + H₂O daje Ca:1, O:2, H:2.
- Wszystkie liczby zgadzają się bez dodatkowych współczynników.
Odpowiedź: CaO + H₂O → Ca(OH)₂.
Sprawdzenie i interpretacja: Nie ma produktu H₂, bo nie użyto tutaj metalicznego wapnia.
4. Roztwór CuCl₂ połączono z NaOH. Powstał niebieski osad Cu(OH)₂. Zapisz równanie.
Pytanie lub sytuacja: Roztwór CuCl₂ połączono z NaOH. Powstał niebieski osad Cu(OH)₂. Zapisz równanie.
Jak podejść do zadania: Dobieram grupy OH do Cu²⁺.
- Jeden Cu²⁺ potrzebuje 2OH⁻.
- Dwa NaOH dostarczają tych jonów.
- Pozostałe Na⁺ i Cl⁻ tworzą zapis 2NaCl.
Odpowiedź: CuCl₂ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + 2NaCl.
Sprawdzenie i interpretacja: Cu:1; Cl:2; Na:2; O:2; H:2 po obu stronach.
5. Zapisz dysocjację rozpuszczonego Ca(OH)₂.
Pytanie lub sytuacja: Zapisz dysocjację rozpuszczonego Ca(OH)₂.
Jak podejść do zadania: Zachowuję liczbę jonów i sumę ładunków.
- Powstaje jeden Ca²⁺.
- Dwie grupy dają 2OH⁻.
- Woda jest środowiskiem procesu.
Odpowiedź: Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻.
Sprawdzenie i interpretacja: Suma ładunków +2 − 2 = 0.
6. Dlaczego nie każdy osad wodorotlenku nazywamy zasadą w szkolnej definicji?
Pytanie lub sytuacja: Dlaczego nie każdy osad wodorotlenku nazywamy zasadą w szkolnej definicji?
Jak podejść do zadania: Uwzględniam stan i rozpuszczalność.
- Osad jest fazą stałą.
- Zasada oznacza wodny roztwór odpowiedniego wodorotlenku.
- Sama obecność OH we wzorze nie gwarantuje dobrego rozpuszczania.
Odpowiedź: Trzeba odróżnić związek stały od jego wodnego roztworu.
Sprawdzenie i interpretacja: Cu(OH)₂ i roztwór NaOH są przykładami różnych sytuacji.
Typowe błędy i poprawne rozumowanie
Błędne rozumowanie: Wzór wapniowego wodorotlenku to CaOH₂.
Dlaczego to błąd: Indeks musi obejmować całą grupę OH.
Poprawnie: Zapisz Ca(OH)₂.
Błędne rozumowanie: Każdy metal z wodą tworzy zasadę.
Dlaczego to błąd: Reaktywność metali jest różna.
Poprawnie: Stosuj tylko poznane reakcje w podanych warunkach.
Błędne rozumowanie: Dysocjacja tworzy atomy Na i OH.
Dlaczego to błąd: Powstają jony, nie obojętne atomy.
Poprawnie: Zapisz ładunki Na⁺ i OH⁻.
Podsumowanie — zapamiętaj
- Liczba grup OH równoważy ładunek metalu.
- Otrzymywanie wymaga dobranych reagentów.
- Dysocjacja uwalnia ruchliwe jony w roztworze.
Sprawdź wiedzę w ćwiczeniach
Źródła i dalsza nauka
Data sprawdzenia materiału: 23.10.2026.