Ortografia

Ó często wymienia się na o, e albo a.

Odmień wyraz lub znajdź wyraz pokrewny. Wymiana musi dotyczyć tej samej rodziny i odpowiadającego miejsca.

Ó niewymienne trzeba sprawdzać i utrwalać w rodzinach wyrazów.

Brak łatwej wymiany nie oznacza automatycznie u. Warto zapamiętać słowo w krótkim zdaniu i wracać do niego przy powtórce.

Ó piszemy w zakończeniach -ów, -ówna i -ówka.

Najpierw rozpoznaj budowę i funkcję zakończenia. W dopełniaczu liczby mnogiej wiele rzeczowników ma -ów.

U piszemy w zakończeniach -uję, -ujesz, -uje oraz w wielu zakończeniach słowotwórczych.

Rozpoznaj formę czasownika lub przyrostek, zamiast kierować się samym słuchem.

Na początku wyrazu zwykle stoi u, lecz są wyrazy z początkowym ó.

Ogólna częstość nie zastępuje sprawdzenia konkretnego słowa. Do grupy ó należą też wyrazy pochodne.

Na końcu wyrazu u występuje np. w formach domu, kotu, pięciu.

Rozpoznaj przypadek lub formę gramatyczną. Nie dopisuj akcentu, który rzekomo miałby wyznaczać ó.

Pisz rz, gdy w innej formie lub wyrazie pokrewnym pojawia się r.

Wymiana musi łączyć wyrazy znaczeniowo. Przypadkowy podobnie brzmiący wyraz nie jest uzasadnieniem. Odmieniamy albo szukamy rodziny wyrazów.

Po p, b, t, d, k, g, ch, j, w zwykle piszemy rz.

Sprawdzamy bezpośrednie sąsiedztwo liter w wyrazie. Jest to reguła pisowni, a nie zalecenie wymawiania każdego rz dźwięcznie.

Rz występuje w zakończeniach -arz, -erz, -mierz, -mistrz.

Zwróć uwagę na rzeczywistą końcową część wyrazu. Nazwy osób i zawodów często tworzą rodziny ułatwiające zapamiętanie.

Część wyrazów nie ma dziś łatwej szkolnej wymiany.

Wtedy zapis utrwalamy wraz ze znaczeniem, rodziną i przykładowym zdaniem. Nie dopisujemy sztucznego uzasadnienia.

Ż może wymieniać się na g, dz, h, z, ź albo s.

Porównaj całe pokrewne wyrazy, a następnie nazwij wymianę. Nie każde ż jest wymienne.

Ż spotykamy po l, ł, n i r oraz w cząstkach -że, -ż.

Przykład ma pomagać w rozpoznaniu grupy, a zapis konkretnego trudnego słowa warto potwierdzić w słowniku.

Zakończenie -aż występuje w wielu zapożyczeniach.

Nie utożsamiaj go z rodzimym zakończeniem zawodów -arz. Sprawdź znaczenie wyrazu.

Ch piszemy, gdy w pokrewnej formie występuje sz.

Wymiana jest argumentem wtedy, gdy porównujemy słowa połączone znaczeniem i budową.

Po s piszemy ch.

W typowych rodzimych wyrazach połączenie sch zachowuje taki zapis mimo różnic wymowy całej grupy.

W rodzimych i dawno przyswojonych wyrazach na końcu piszemy ch; wyjątkiem jest druh.

Nie rozciągaj reguły bez sprawdzenia na każde obce imię i wyraz o zachowanej obcej pisowni.

Końcówkę miejscownika liczby mnogiej -ach piszemy przez ch.

To informacja gramatyczna: pytamy o kim? o czym? i rozpoznajemy liczbę mnogą.

H może wymieniać się na g, ż lub z.

Niektóre pary są rzadsze w codziennej mowie, dlatego trzeba rozumieć ich znaczenie. Nie wymyślamy nieistniejącej rodziny wyrazów.

Wiele wyrazów z h utrwalamy w rodzinach lub rozpoznajemy w zapożyczonych cząstkach.

Nie każdą pożyczkę rozstrzygniemy jedną regułą. Zapis, znaczenie i rodzinę sprawdzamy w słowniku.

Ą i ę zachowujemy w poprawnych formach wyrazów, nawet gdy w mowie słyszymy inne głoski.

Przed różnymi spółgłoskami samogłoska nosowa może być realizowana jako samogłoska i spółgłoska nosowa. Na końcu wyrazu ę często brzmi jak e; nie zmienia to zapisu.

Zapis -ę lub -ą w czasowniku sprawdzaj przez odmianę.

Bezokoliczniki wziąć i zacząć różnią się od wzięła i zaczęła. Nie przenoś zapisu jednej formy bez sprawdzenia na wszystkie inne.

W licznych zapożyczeniach przed spółgłoskami zapisujemy om, on, em albo en.

Nie każda słyszana nosowość jest literą ą lub ę. Sprawdzamy wyraz i jego rodzinę. W rodzimych wyrazach oraz przyswojonych zapożyczeniach spotykamy również ą i ę, więc to nie reguła „każde słowo obce ma en”.

Celownik liczby mnogiej rzeczowników ma końcówkę -om.

Pytamy komu? czemu? i sprawdzamy, czy chodzi o wiele osób lub rzeczy. Nie mylimy jej z -ą w narzędniku liczby pojedynczej.

Ć, ś, ź, ń i dź przed spółgłoską lub na końcu zwykle zapisujemy ze znakiem diakrytycznym; przed samogłoską — z i.

Przed samogłoską połączenia ci, si, zi, ni, dzi mogą oznaczać jedną miękką spółgłoskę. I nie tworzy wtedy osobnej sylaby. Gdy samo i jest samogłoską, może jednocześnie zmiękczać.

Wielką literą zaczynamy zdanie oraz nazwy własne osób, miejsc, narodów i mieszkańców.

Od 2026 r. wielką literą piszemy także nazwy mieszkańców miast i ich części. Nazwa języka i zwykły przymiotnik od nazwy miejsca pozostają małą literą.

Sprawdź budowę nazwy wielowyrazowej i to, czy wyraz jest częścią nazwy.

W nazwach typu Morze Bałtyckie oba wyrazy tworzą nazwę. W połączeniu cieśnina Bosfor pierwszy człon jest nazwą pospolitą przed odmienianą nazwą własną w mianowniku. Nie kapitalizujemy mechanicznie każdego określenia geograficznego.

Tytuły dzieł zaczynamy wielką literą; dalsze pospolite wyrazy zwykle małą. Nazwy instytucji i obiektów mają własne zasady.

W tytułach czasopism wielkie litery obejmują zasadniczo wyrazy znaczące, a spójniki i przyimki pozostają małe. Od 2026 r. wielką literę otrzymują również wskazane człony nazw obiektów przestrzeni publicznej, z wyjątkiem wyrazu ulica.

Nazwy marek i ich pojedynczych wyrobów zapisujemy wielką literą; nazwy gatunkowe pozostają małą.

Od 2026 r. pojedynczy samochód opisany nazwą marki również ma wielką literę. Trzeba odróżnić markę od wyrazu pospolitego.

Nie z rzeczownikami, przymiotnikami, imiesłowami przymiotnikowymi i przysłówkami od przymiotników zasadniczo łączymy.

W 2026 r. zapis łączny przymiotników i takich przysłówków obejmuje również stopień wyższy oraz najwyższy; imiesłowy przymiotnikowe zapisujemy łącznie niezależnie od interpretacji ich znaczenia.

Nie z czasownikami i imiesłowami przysłówkowymi zwykle piszemy osobno.

Do tej grupy należą też bezokoliczniki i formy zakończone na -no, -to. Nie rozdzielamy utrwalonych wyrazów, w których nie- jest częścią podstawy słowa.

Z liczebnikami, zaimkami, wyrażeniami przyimkowymi i przysłówkami niepochodzącymi od przymiotników nie zwykle zapisujemy rozdzielnie.

Rozpoznaj część mowy w konkretnym zdaniu. Istnieją utrwalone formy łączne, które nie znoszą ogólnej reguły.

Wyrażenia przyimkowe zwykle rozdzielamy, a utrwalone przyimki złożone zapisujemy łącznie.

Wymowa łączna nie wyznacza granicy wyrazu. Sprawdzamy, z jakich części zbudowane jest wyrażenie.

Cząstki osobowe -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście łączymy z osobową formą czasownika, ale w innych pozycjach mogą być osobno.

Od 2026 r. cząstki te po spójnikach zapisujemy oddzielnie. Nie rozbijamy przy tym samodzielnych spójników żeby, aby, gdyby, których by jest częścią.

Połączenia z pół, niby-, quasi- oraz innymi cząstkami wymagają rozpoznania znaczenia i budowy.

Pół w połączeniach określających niepełność cechy lub czynności zapisujemy łącznie; przed nazwą pisaną wielką literą pojawia się łącznik. Pół oznaczające połowę ilości jest osobnym wyrazem.

Łącznik łączy równorzędne człony; zwykłe określenie złożone może być jednym wyrazem.

Biało-czerwony to biały i czerwony, a jasnoniebieski to jasny odcień niebieskiego. Pary wyrazów o zbliżonym brzmieniu mogą mieć od 2026 r. trzy warianty zapisu.

Pisownię spółgłoski na końcu lub przed spółgłoską sprawdzamy przez inną formę.

Wygłosowe ubezdźwięcznienie nie zmienia liter. Przydatna forma ujawnia spółgłoskę przed samogłoską.

Zakończenia bezokoliczników oraz nazw pochodnych ustalamy przez rodzinę i budowę.

Ść lub źć wiąże się z formami czasownika; przymiotniki -ski, -cki, -dzki i rzeczowniki -ctwo, -dztwo nie wynikają wyłącznie z wymowy.

Końcówki -i, -ii, -ji dobieramy do typu rzeczownika.

Nie wystarczy policzyć i w wymowie. Sprawdzamy hasło, pochodzenie i to, czy j należy do tematu.

Zapożyczenia mają albo utrwalony zapis spolszczony, albo zachowują część obcej pisowni.

Nie tworzymy dowolnego zapisu fonetycznego. Gdy słownik dopuszcza warianty, oba należy traktować jako poprawne w swoim zakresie.

Odmienność nazwy i apostrof zależą od zakończenia oraz wymowy.

Apostrof oddziela polską końcówkę po niewymawianej końcowej literze, nie po każdej obcej nazwie. W razie wątpliwości sprawdzamy słownik nazw.

Skróty, skrótowce i jednostki to różne zapisy.

Skrót może wymagać kropki; symbol jednostki jej nie otrzymuje. Skrótowiec zachowuje ustaloną postać, a końcówkę odmiany często łączymy łącznikiem.

Głoskę j zazwyczaj zapisujemy literą j; po spółgłosce przed samogłoską w wielu rodzimych i przyswojonych wyrazach występuje i.

Na początku wyrazu przed samogłoską i pomiędzy samogłoskami typowe jest j. Po spółgłosce trzeba rozpoznać cały wyraz i sposób jego przyswojenia, a nie samą głoskę.

Po c, s, z przed samogłoską głoskę j zwykle zapisujemy j.

Ta reguła nie dotyczy sytuacji, gdy i oznacza miękkość i nie wymawiamy osobnego j. W nazwach i nowszych zapożyczeniach sprawdzamy zapis słownikowy.

Bez-, nad-, ob-, od-, pod-, ponad-, przeciw-, przed-, roz- i w- zachowują swój zapis niezależnie od dźwięczności kolejnej głoski.

Najpierw oddziel w myśli przedrostek od podstawy. Ubezdźwięcznienie w wymowie nie zmienia budowy wyrazu.

Wz-, wez-, weź- piszemy przed spółgłoską dźwięczną, a ws-, wes- przed bezdźwięczną.

W tej rodzinie przedrostków pisownia ma warianty. Nie przenosimy tej zasady na stałe przedrostki takie jak roz-.

Przedrostek z- przyjmuje zapisy z-, s-, ś- zależnie od następnej części.

Z- stoi przed samogłoskami i spółgłoskami dźwięcznymi, także przed h oraz s, si, sz. S- piszemy przed p, f, k, t, c, cz, ch; ś- przed ci.

Przenoszenie łączy podział sylabowy z zasadami zapisu i budowy wyrazu.

Nie dzielimy wyrazów jednosylabowych ani dwuznaku oznaczającego jedną głoskę. Nie zostawiamy samotnej litery na końcu wiersza i nie przenosimy samotnej litery do nowego.

Granica przedrostka lub członów złożenia pomaga wybrać poprawne miejsce podziału.

Nie odrywamy przy przenoszeniu niezgodnej z zasadami litery od tematu. Podwojone litery można rozdzielić. Gdy napis zawiera łącznik, przy przeniesieniu w tym miejscu powtarzamy go na początku następnego wiersza.

Odmiana może zmienić warunek stawiania kropki przy skrócie.

Dr oznacza doktor, ale w zapisie doktora z użyciem skrótu bez dodanej końcówki stawiamy kropkę. Jeżeli skrót kończy zdanie, jego kropka pełni również funkcję końcowej kropki zdania.

Skrótowiec i zwykły skrót czytamy oraz odmieniamy zgodnie z ustaloną postacią.

Nie wstawiamy kropek między wszystkie litery skrótowca. Końcówkę odmiany skrótowca łączymy łącznikiem. Przy zapisie pełnej nazwy wracają odstępy między wyrazami.