Zemsta

Cześnik Raptusiewicz mieszka w części zamku należącej do jego bratanicy Klary. Drugą zajmuje Rejent Milczek. Sąsiedzi są skłóceni, a naprawa granicznego muru wywołuje kolejną awanturę. Cześnik każe przerwać robotę murarzom Rejenta. Papkin próbuje odgrywać rolę dzielnego dowódcy, choć w rzeczywistym starciu brakuje mu odwagi. Wacław, syn Rejenta, wykorzystuje zamieszanie, aby dostać się do domu Cześnika i spotkać ukochaną Klarę.

Równolegle Cześnik planuje małżeństwo z Podstoliną. Wierzy, że wdowa jest zamożna, i wysyła Papkina w roli pośrednika. Podstolina przyjmuje oświadczyny. Wacław chciałby, aby młodzi mogli połączyć się mimo konfliktu opiekunów. Klara nie zgadza się na ucieczkę i potajemne rozwiązanie problemu; zależy jej na małżeństwie bez ostatecznego zerwania z rodziną.

Wacław rozpoznaje w Podstolinie kobietę, którą znał wcześniej podczas pobytu poza domem. Ona dostrzega możliwość korzystniejszego związku. Rejent tymczasem zbiera zeznania murarzy, nakłaniając ich do przedstawienia zajścia w sposób obciążający Cześnika. Pod pozorem spokojnego człowieka przygotowuje odwet prawny. Postanawia też ożenić syna z Podstoliną. Umowa przewiduje wysoką karę pieniężną za jej zerwanie.

Papkin, sam zabiegający o Klarę, otrzymuje od niej zadania mające ostudzić jego zaloty, między innymi przyniesienie krokodyla. Wyprawia się również do Rejenta z wyzwaniem na pojedynek. Zachowuje się buńczucznie, a potem boi się konsekwencji. Po powrocie Cześnik podsuwa mu myśl, że wypite u sąsiada wino mogło zostać zatrute. Przerażony Papkin zaczyna przygotowywać testament, przekonany, że umiera.

Cześnik dowiaduje się o zmianie planów Podstoliny i układzie Rejenta. Chce zemsty, dlatego postanawia doprowadzić do małżeństwa Wacława z Klarą. Nie wie, że realizuje ich własne marzenie. Dyktuje Dyndalskiemu list mający wyglądać jak wiadomość dziewczyny. Scena staje się komiczna, gdy sługa zapisuje również charakterystyczne wtrącenia Cześnika. Wacław zostaje sprowadzony, a ślub odbywa się bez zwłoki.

Rejent przychodzi w związku z pojedynkiem i odkrywa małżeństwo syna. Wychodzi również na jaw, że majątek, z którego korzystała Podstolina, należy do Klary. Dziewczyna postanawia pokryć karę wynikającą z zerwania umowy małżeńskiej. Młodzi proszą o błogosławieństwo. Rejent ustępuje, Cześnik wyciąga rękę do zgody, a Papkin odzyskuje spokój, gdy znika obawa otrucia. Komedia kończy się pojednaniem i weselem.

• Cześnik Raptusiewicz — gwałtowny, porywczy, przyzwyczajony do rozkazywania. Jego otwartą złość pokazuje spór o mur, a nieporadność w sprawach uczuciowych — korzystanie z pośrednictwa Papkina.
• Rejent Milczek — pozornie cichy i pobożny, w działaniu uparty oraz wyrachowany. Manipulowanie zeznaniami murarzy pokazuje różnicę między deklarowaną pokorą a rzeczywistym postępowaniem.
• Klara i Wacław — zakochani reprezentujący możliwość porozumienia. Klara zachowuje samodzielność: odrzuca ucieczkę, żartuje z Papkina i rozwiązuje problem kary finansowej.
• Papkin — samochwała opowiadający o odwadze i sukcesach. Strach przed walką oraz wyobrażonym zatruciem ujawnia rozdźwięk między pozą a zachowaniem.
• Podstolina — podejmuje decyzje małżeńskie także z myślą o zabezpieczeniu materialnym. Nie jest właścicielką całego majątku, który Cześnik jej przypisuje.

1. Plany ożenku Cześnika i kłótnia o mur.
2. Przedostanie się Wacława do Klary.
3. Intryga Rejenta z murarzami i Podstoliną.
4. Poselstwo Papkina oraz jego lęk przed trucizną.
5. Podstęp Cześnika i ślub młodych.
6. Ujawnienie spraw majątkowych i zgoda sąsiadów.

Komizm charakterów opiera się na kontraście porywczego Cześnika i skrytego Rejenta, lecz obaj są równie uparci. Komizm słowny tworzą powracające powiedzenia, przechwałki Papkina i dyktowanie listu. Komizm sytuacyjny wynika choćby z tego, że odwet Cześnika uszczęśliwia jego rzekome ofiary. Znaczące nazwiska dodatkowo charakteryzują sąsiadów: Raptusiewicz reaguje gwałtownie, a Milczek skrywa zamiary. Ich urzędy są dawnymi tytułami szlacheckimi; nie należy na ich podstawie przypisywać bohaterom współczesnych obowiązków zawodowych. Wierszowany dialog nadal służy przedstawianiu żywej rozmowy i konfliktu.

Mur oznacza rzeczywistą granicę posesji, ale może być też odczytany jako znak niechęci utrudniającej współżycie. Fredro wyśmiewa pieniactwo, interesowność i podporządkowywanie młodych ambicjom starszych. Nie przedstawia jednak wszystkich postaci jednakowo: pomysłowość i hojność Klary umożliwiają zakończenie konfliktu.

Zemsta napędza intrygi, lecz prowadzi do skutku odwrotnego niż oczekiwany. Związek młodych tworzy warunki zgody, a komediowa puenta pokazuje, że dobre następstwo może wyrosnąć z niedobrych zamiarów. Nie oznacza to automatycznego potwierdzenia trwałej przemiany charakterów — finał pokazuje konkretny moment pojednania.

• Wacław jest synem Rejenta, Klara bratanicą Cześnika.
• Papkin nie zostaje naprawdę otruty.
• Podstolina ma ostatecznie otrzymać karę umowną, a ślub biorą Wacław i Klara.

Opracowanie i ćwiczenia obejmują całą czteroaktową komedię „Zemsta”.

• Zemsta — cztery akty

Cykl dotychczasowy — całość. Zakres według podstawy dotychczasowego cyklu; proponowane tytuły pozostają dostępne.

Cykl 2026 — propozycja. Propozycja do wyboru; nie jest indywidualnie obowiązkowym tytułem.

Nowy cykl jest wdrażany od klas I i IV w roku szkolnym 2026/2027, następnie w kolejnych klasach. Oznaczenia programu nie ograniczają dostępu do opracowania ani ćwiczeń.