Pan Tadeusz

Tadeusz Soplica wraca po nauce do rodzinnego Soplicowa, którym zarządza jego stryj, Sędzia. Dostrzega w ogrodzie młodą dziewczynę, Zosię, lecz później mylnie łączy to pierwsze wrażenie z Telimeną. Rozpoczynają się spotkania, uczty, polowania i rozmowy odsłaniające obyczaje szlachty. Równolegle trwa spór o zamek należący dawniej do Horeszków, do którego prawa zgłaszają Soplicowie oraz Hrabia.

Gerwazy, wierny sługa Horeszków, opowiada Hrabiemu o śmierci Stolnika. Przed laty zabił go Jacek Soplica, ojciec Tadeusza. Gerwazy podtrzymuje pamięć krzywdy i pragnie odwetu. Tymczasem w okolicy działa bernardyn Robak, emisariusz przygotowujący szlachtę do wystąpienia przeciw Rosji, gdy nadejdą wojska Napoleona. Jego zainteresowanie Tadeuszem i Zosią wiąże się z tajemnicą własnej przeszłości.

Podczas polowania niedźwiedź zagraża Tadeuszowi i Hrabiemu. Robak oddaje skuteczny strzał i ratuje zagrożonych. Spór o to, kto ma zasługę w zwycięstwie, zostaje rozstrzygnięty dzięki wyjaśnieniu Gerwazego. Scena łączy obyczaj polowania z ujawnieniem rzeczywistej odwagi bernardyna. Po powrocie narastają jednak konflikty miłosne i sąsiedzkie. Tadeusz zbliża się do Zosi, co wywołuje pretensje Telimeny.

Gerwazy przekonuje szlachtę zaściankową, aby wystąpiła przeciw Soplicom. Wykorzystuje atmosferę mobilizacji, ale kieruje ją ku prywatnej zemście zamiast planowanej walce o niepodległość. Dochodzi do zajazdu na Soplicowo. Zwycięzcy ucztują i tracą czujność. Rosyjscy żołnierze przejmują kontrolę oraz więżą uczestników. Dotychczasowi przeciwnicy muszą współdziałać przeciw wspólnemu zagrożeniu.

Rozpoczyna się bitwa z Rosjanami. Robak ponownie naraża życie, chroniąc innych, i zostaje ciężko ranny. Po zwycięstwie pojawia się ryzyko represji. Część młodych uczestników, w tym Tadeusz i Hrabia, opuszcza kraj, aby dołączyć do polskiego wojska związanego z Napoleonem. Konflikt prywatny zostaje włączony w szerszą sytuację polityczną.

Umierający Robak ujawnia, że jest Jackiem Soplicą. Opowiada o miłości do Ewy Horeszkówny i poczuciu upokorzenia, gdy Stolnik nie dopuścił do ich związku. Podczas rosyjskiego ataku na zamek Jacek pod wpływem rozpaczy i gniewu zastrzelił Stolnika. Nie działał jako umówiony wspólnik Rosjan, lecz okoliczności sprawiły, że uznano go za zdrajcę. Później opuścił dawne życie, został zakonnikiem i służył sprawie narodowej, próbując naprawić winę.

Gerwazy wyznaje, że widział przedśmiertny gest przebaczenia Stolnika, ale dotąd go ukrywał. Jacek umiera pojednany, zanim nadejdzie rok 1812. Zosia, córka Ewy i wnuczka Stolnika, oraz Tadeusz, syn Jacka, mogą połączyć zwaśnione rodziny. Ich związek ma jednak wynikać z własnego uczucia, nie jedynie z porozumienia starszych.

W ostatnich księgach do Soplicowa przybywają polscy żołnierze uczestniczący w wyprawie Napoleona na Rosję. Następuje publiczne przywrócenie dobrego imienia Jackowi. Tadeusz i Zosia zostają zaręczeni; decydują również o uwolnieniu swoich chłopów i przekazaniu im ziemi. Koncert Jankiela przywołuje ważne doświadczenia narodowe, od radości związanej z Konstytucją 3 maja po zdradę, przemoc i nadzieję legionową. Uroczystość zamyka polonez prowadzony przez Podkomorzego i Zosię.

Fabuła kończy się w chwili nadziei, nie pokazuje klęski wyprawy napoleońskiej. Dołączany do poematu „Epilog” odsłania natomiast emigracyjną tęsknotę, spory i pragnienie powrotu pamięcią do kraju dzieciństwa. Nie jest trzynastą księgą dopowiadającą dalsze losy Tadeusza.

• Jacek Soplica, czyli ksiądz Robak — sprawca zabójstwa i pokutujący emisariusz. Jego przemiana polega na wieloletniej służbie oraz gotowości do poświęcenia, nie na samym przybraniu nowego imienia.
• Tadeusz i Zosia — młodzi reprezentujący możliwość pojednania. Tadeusz jest synem Jacka i bratankiem Sędziego; Zosia córką Ewy oraz wnuczką Stolnika.
• Sędzia, Gerwazy i Hrabia — uczestnicy sporu o zamek. Sędzia pielęgnuje obyczaj, Gerwazy pamięć krzywdy, a Hrabia ulega romantycznym wyobrażeniom o przygodzie i rodowej historii.
• Telimena — opiekunka Zosi, zainteresowana korzystnym ułożeniem własnego życia. Jej relacje z młodymi tworzą osobny wątek komediowy.
• Wojski, Podkomorzy i Jankiel — strażnicy obyczaju, pamięci oraz sztuki. Żydowski karczmarz Jankiel jest zarazem patriotą i mistrzem koncertu historycznego.

1. Powrót Tadeusza, miłosne pomyłki i spór o zamek.
2. Przygotowania Robaka oraz polowanie.
3. Zajazd skierowany przez Gerwazego przeciw Soplicom.
4. Uwięzienie szlachty i wspólna bitwa z Rosjanami.
5. Spowiedź oraz śmierć Jacka.
6. Rok 1812: rehabilitacja, zaręczyny, koncert i polonez.

Poemat ocala obyczaje, krajobrazy i język szlacheckiej wspólnoty, ale ukazuje też pieniactwo oraz podporządkowanie sprawy publicznej urazom prywatnym. Zajazd niszczy przygotowania Robaka. Dopiero wspólne zagrożenie wymusza solidarność.

Przemiana Jacka nie usuwa faktu zabójstwa. Otwiera jednak możliwość odkupienia przez działanie. Zgoda młodych i ich decyzja wobec chłopów wskazują, że przyszłość wymaga czegoś więcej niż odtworzenia dawnego porządku.

Pełny tytuł zapowiada „ostatni zajazd na Litwie”. Tadeusz łączy wątki miłosny, rodzinny i narodowy, lecz przemiana Jacka jest równie ważna. Powracające określenie „ostatni” podkreśla odejście pewnej epoki. Nadzieję finału czytelnik zestawia z wiedzą o późniejszej historii.

• Robak to Jacek, ojciec Tadeusza; Sędzia jest jego stryjem.
• Zosia jest wnuczką Stolnika, a nie jego córką.
• Finał przedstawia zaręczyny i nadzieję roku 1812, nie ślub ani zwycięskie zakończenie wojny.

Opracowanie obejmuje wszystkie dwanaście ksiąg „Pana Tadeusza” oraz znaczenie dołączanego „Epilogu”. Obecne ćwiczenia dotyczą wskazanego niżej wyboru fragmentów, a nie automatycznie całej fabuły.

• Księga I wraz z Inwokacją
• Księga II: historia zamku
• Księga IV: polowanie i koncert Wojskiego
• Księga X: spowiedź Jacka Soplicy
• Księga XI: rok 1812
• Księga XII: koncert Jankiela i polonez

Cykl dotychczasowy — fragment. Dotychczasowy cykl VII–VIII: księgi I, II, IV, X, XI, XII. W 2026 obowiązkowo Inwokacja; pozostałe części ćwiczenia to rozszerzenie.

Cykl 2026 — fragment. Dotychczasowy cykl VII–VIII: księgi I, II, IV, X, XI, XII. W 2026 obowiązkowo Inwokacja; pozostałe części ćwiczenia to rozszerzenie.

Nowy cykl jest wdrażany od klas I i IV w roku szkolnym 2026/2027, następnie w kolejnych klasach. Oznaczenia programu nie ograniczają dostępu do opracowania ani ćwiczeń.