Język polski
Podstawowy — szkoła podstawowa
Imiesłowy
Imiesłów jest nieosobową formą czasownika. Jedne imiesłowy określają cechę związaną z czynnością, inne pokazują czynność towarzyszącą lub wcześniejszą.
Najważniejsze w skrócie
- Przymiotnikowe: cecha wynikająca z czynności
- Przysłówkowe: relacja czasowa
- Ten sam wykonawca i przecinki
Co warto wiedzieć na początek
Przydatne pojęcia i umiejętności
- Czytam krótkie wypowiedzi i potrafię wskazać w nich wyrazy.
- Rozumiem, że znaczenie formy zależy od kontekstu.
Po tej lekcji
- Wyjaśniam własnymi słowami: przymiotnikowe, przysłówkowe, rozpoznawanie.
- Stosuję poznane pojęcia w analizie i tworzeniu wypowiedzi.
- Uzasadniam odpowiedź przykładem z tekstu lub regułą.
Przymiotnikowe: cecha wynikająca z czynności
| Typ | Końcówka | Znaczenie |
|---|---|---|
| czynny | -ący, -ąca, -ące | wykonujący czynność: czytający uczeń |
| bierny | -ny, -na, -ne; -ty, -ta, -te | poddany czynności: czytana książka, zamknięte drzwi |
Imiesłów przymiotnikowy odmienia się jak przymiotnik.
Czynny tworzymy od czasownika niedokonanego. Bierny wymaga czasownika przechodniego; nie każdy czasownik ma tę formę. Końcówka jest wskazówką, ale znaczenie musi łączyć formę z czasownikiem.
Przykłady zastosowania
- piszący — piszącego
- napisana — napisanej
- zmyty — zmytego
Źródła: [1].
Przysłówkowe: relacja czasowa
| Typ | Zakończenie | Relacja |
|---|---|---|
| współczesny | -ąc | czynność równoczesna: idąc, rozmawiał |
| uprzedni | -wszy, -łszy | czynność wcześniejsza: przeczytawszy, odłożył; usiadłszy, odpoczął |
Współczesny wiąże się z czasownikiem niedokonanym, a uprzedni z dokonanym. Nie odmieniają się przez osoby, przypadki, liczby ani rodzaje. Nie myl -ąc z odmiennym -ący.
Źródła: [1].
Ten sam wykonawca i przecinki
W imiesłowowym równoważniku i zdaniu nadrzędnym wykonawca musi być ten sam.
Sprawdź również kolejność czynności. Sam poprawny przecinek nie naprawia zmiany wykonawcy. Imiesłowowy równoważnik oddzielamy przecinkiem także wtedy, gdy jest krótki.
Przykłady zastosowania
- Idąc do domu, Maja śpiewała.
- Przeczytawszy list, Olek go schował.
Nie z imiesłowem przymiotnikowym zasadniczo łączymy, a z przysłówkowym rozdzielamy.
Stosujemy aktualne zasady 2026 oraz zachowane wyjątki związane m.in. z przeciwstawieniem.
Przykłady zastosowania
- nieprzeczytany list
- nie czytając
- nie przeczytawszy
Źródła: [1].
Omówione przykłady krok po kroku
1. Przykład 1: przymiotnikowe
Pytanie lub sytuacja: Porównaj czytający i czytany w połączeniach z rzeczownikiem.
Jak podejść do zadania: Rozpoznaję wykonawcę i odbiorcę.
- Czytający uczeń sam czyta.
- Czytana książka jest przedmiotem czytania.
- W obu formach cecha wynika z czynności.
Odpowiedź: czytający — czynny; czytany — bierny
Sprawdzenie i interpretacja: Przymiotnikowa odmiana nie czyni ich osobowymi formami czasownika.
2. Przykład 2: przysłówkowe
Pytanie lub sytuacja: Porównaj „Czytając, notował” i „Przeczytawszy, odłożył książkę”.
Jak podejść do zadania: Ustalam relację czasową.
- Czytanie i notowanie zachodzą równocześnie.
- Przeczytanie poprzedza odłożenie.
- Łączę formy z typami współczesnym i uprzednim.
Odpowiedź: czytając — współczesny; przeczytawszy — uprzedni
Sprawdzenie i interpretacja: Nie nadaję formie uprzedniej znaczenia równoczesnego.
3. Przykład 3: użycie w zdaniu
Pytanie lub sytuacja: Popraw „Idąc do szkoły, zaczął padać deszcz”, gdy szła Maja.
Jak podejść do zadania: Przywracam wspólnego wykonawcę.
- W pierwszej wersji gramatycznym wykonawcą obu czynności byłby deszcz.
- Deszcz nie idzie do szkoły.
- Zastępuję równoważnik zdaniem z nazwanym wykonawcą.
Odpowiedź: Gdy Maja szła do szkoły, zaczął padać deszcz.
Sprawdzenie i interpretacja: Teraz wykonawcy obu zdarzeń są poprawnie wskazani.
4. Przykład 4: użycie w zdaniu
Pytanie lub sytuacja: Wstaw przecinek: „Olek zamknąwszy okno wrócił do stołu”.
Jak podejść do zadania: Wydzielam cały równoważnik imiesłowowy.
- Zamknąwszy okno opisuje wcześniejszą czynność Olka.
- Równoważnik znajduje się wewnątrz zdania.
- Wydzielam go z obu stron.
Odpowiedź: Olek, zamknąwszy okno, wrócił do stołu.
Sprawdzenie i interpretacja: Jeden przecinek nie zamknąłby wtrąconej konstrukcji.
5. Przykład 5: przymiotnikowe
Pytanie lub sytuacja: Zapisz nie/przeczytany list i nie/czytając instrukcji.
Jak podejść do zadania: Rozpoznaję typ formy przed pisownią.
- Przeczytany odpowiada na jaki? i odmienia się.
- Czytając jest nieodmienną formą przysłówkową.
- Stosuję odpowiednio zapis łączny i rozdzielny.
Odpowiedź: nieprzeczytany list; nie czytając instrukcji
Sprawdzenie i interpretacja: Reguła dla imiesłowów przymiotnikowych nie obejmuje automatycznie przysłówkowych.
6. Przykład 6: przymiotnikowe
Pytanie lub sytuacja: Uzupełnij: „Nie zauważyłem … ucznia” (piszący).
Jak podejść do zadania: Odmieniam imiesłów z rzeczownikiem.
- Nie zauważyłem kogo?
- Uczeń występuje w dopełniaczu pojedynczym.
- Piszący przyjmuje postać piszącego.
Odpowiedź: Nie zauważyłem piszącego ucznia.
Sprawdzenie i interpretacja: Forma -ącego wskazuje odmianę przymiotnikową, nie imiesłów na -ąc.
Typowe błędy i poprawne rozumowanie
Błędne rozumowanie: Idąc do domu, padał deszcz.
Dlaczego to błąd: Podmiot zdania nie jest wykonawcą czynności idąc.
Poprawnie: Gdy szedłem do domu, padał deszcz.
Błędne rozumowanie: -ąc i -ący to ten sam typ.
Dlaczego to błąd: Jedna forma jest nieodmienna, druga przymiotnikowa.
Poprawnie: Czytając — przysłówkowy; czytający — przymiotnikowy.
Błędne rozumowanie: Nie z każdym imiesłowem piszę razem.
Dlaczego to błąd: Typy podlegają różnym regułom.
Poprawnie: Nieczytany, ale nie czytając.
Podsumowanie — zapamiętaj
- Przymiotnikowe: cecha wynikająca z czynności
- Przysłówkowe: relacja czasowa
- Ten sam wykonawca i przecinki
Sprawdź wiedzę w ćwiczeniach
Źródła i dalsza nauka
Data sprawdzenia materiału: 23.10.2026.