II wojna światowa

Niemcy napadły na Polskę 1 września 1939, a ZSRR 17 września. Francja i Wielka Brytania wypowiedziały Niemcom wojnę, ale nie podjęły wówczas skutecznej ofensywy odciążającej Polskę. Niemcy zajęły wiele krajów Europy, a w 1941 zaatakowały ZSRR. Japoński atak na Pearl Harbor w grudniu 1941 doprowadził do wejścia USA do wojny. Walki toczyły się m.in. na froncie wschodnim, w Afryce, zachodniej Europie i na Pacyfiku. Zwycięstwa aliantów pod Stalingradem i w Afryce oraz lądowanie w Normandii w 1944 były ważnymi etapami pokonania państw Osi.

Okupacja niemiecka obejmowała terror, egzekucje, przymusową pracę i niszczenie elit; sowiecka na zajętych ziemiach oznaczała m.in. deportacje i zbrodnię katyńską. Zagłada, czyli Holokaust, była ludobójstwem europejskich Żydów dokonanym przez nazistowskie Niemcy i ich współsprawców. Prześladowania prowadziły przez izolację, getta i deportacje do masowego mordowania. Zamordowano około sześciu milionów Żydów. Auschwitz-Birkenau był niemieckim nazistowskim obozem koncentracyjnym i zagłady na okupowanym terytorium Polski. Położenie geograficzne nie zmienia odpowiedzialności organizatorów i sprawców.

Opór miał postać zbrojną i cywilną: wywiad, sabotaż, tajna prasa, nauczanie i pomoc prześladowanym. Polskie Państwo Podziemne tworzyło również administrację i sądownictwo, a jego siłą zbrojną była Armia Krajowa. Podlegało rządowi RP na uchodźstwie. Powstanie w getcie warszawskim wybuchło w 1943 i było żydowskim oporem wobec Zagłady. Powstanie warszawskie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 z inicjatywy AK i trwało do 2 października. Niemcy dokonywali zbrodni na cywilach, a po kapitulacji niszczyli miasto. Te dwa powstania różniły się czasem, obszarem i sytuacją uczestników.

Kapitulacja Niemiec zakończyła wojnę w Europie w maju 1945; w szkolnej chronologii przyjmujemy 8 maja. Wojna światowa zakończyła się dopiero po kapitulacji Japonii 2 września 1945. Skutki obejmowały miliony ofiar, zniszczenia, przesiedlenia i zmianę granic. Polska utraciła ziemie na wschodzie, otrzymała ziemie na zachodzie i północy, a znalazła się w strefie dominacji ZSRR. Pokonanie Niemiec nie oznaczało więc pełnej swobody politycznej wszystkich państw.